Yargıtay 10. Hukuk Dairesi · E. 2024/3545 · K. 2024/4729

10. Hukuk Dairesi         2024/3545 E.  ,  2024/4729 K. "İçtihat Metni" MAHKEMESİ : Ankara Bölge Adliye Mahkemesi 11. Hukuk Dairesi SAYISI : 2022/1967 E., 2024/258 K. KARAR : Esastan Ret İLK DERECE MAHKEMESİ : Safranbolu 1. Asliye Hukuk (İş) Mahkemesi SAYISI : 2019/311 E., 2022/103 K. Taraflar arasındaki Kurum işleminin iptali, davalı Kuruma borçlu olmadığının tespiti, ölüm aylığının kesildiği tarihten itibaren yasal faiziyle birlikte tahsili ile yeniden bağlanması istemine ilişkin davadan dolayı yapılan yargılama sonunda İlk Derece Mahkemesince davanın kabulüne karar verilmiştir. Kararın davalı Kurum vekili tarafından istinaf edilmesi üzerine, Bölge Adliye Mahkemesince başvurunun esastan reddine karar verilmiştir. Bölge Adliye Mahkemesi kararı davalı Kurum vekili tarafından temyiz edilmekle; kesinlik, süre, temyiz şartı ve diğer usul eksiklikleri yönünden yapılan ön inceleme sonucunda, temyiz dilekçesinin kabulüne karar verildikten ve Tetkik Hâkimi ... tarafından hazırlanan rapor dinlendikten sonra dosyadaki belgeler incelenip gereği düşünüldü: I. DAVA Davacı vekili dava dilekçesinde; davacı ...'nin eşi ...'dan Safranbolu Asliye Hukuk (Aile) Mahkemesinin 2017/21 Esas, 2017/10 sayılı kararı ile 12.01.2017 tarihinde anlaşmalı olarak boşandığını, boşanmasının ardından, ağabeyi olan ... Demirci'nin ... Çakmak Mah.Rüstempaşa Cad.No:4A Merkez Karabük adresinde yeğeni ile birlikte iki aya yakın bir zaman ikamet ettiğini, daha sonra evli olan kızı ...'ın Emek Mah. Prof. ... ... Cad. ... Sitesi B Blok No:7 İçKapı No: 1 Safranbolu Karabük adresinde kızı ile birlikte yaşamaya başladığını, 15 aydan fazlaca bir süre kızı ... ile birlikte ikamet ettiğini, davacının kızında kalırken eski eşi ...'ın ise taraflar evli iken birlikte kaldıkları ikamette yaşamaya devam ettiğini, ancak ...'ın, davacı müvekkili ile boşandıktan sonra iş bu evin kirasını ödemediğini, ev sahibi ...'nın, eski eşinin birikmiş kira borcu olduğu için davacının kızı ...'yi aradığını ve babasının kirayı ödemediğini söylediğini, bir müddet sonra davacının eski eşinin ... ilçesinde işe girdiğini ve Karabük/... Candaroğulları Mah. ... Caddesi NO:120 D:1 adresine taşındığını, tarafların birlikte ikamet ettikleri ( Cemal Caymaz ... Sokak No:1/2 Safranbolu Karabük) son evin sahibi ... isimli bayanın, davacı müvekkili arayarak “Eski eşin kira taktı ...'ye gitti, ev boş sen gel otur." dediğini, bunun üzerine davacının müvekkili kızının evinden ayrılarak, bu adrese yeniden taşındığını, 2019 yılının Ocak ayında ise seçimlerde oy kullanmak için ikametini Mehterler Köyüne anne babasından kalma şuan ağabeyinin oturduğu ikamete taşıdığını, 2019 yılının Temmuz ayında yeniden ikametgahını Cemal Caymaz ... Sokak No:1/2 Safranbolu Karabük adresine aldığını, iş bu adresteki evde elektrik ve su aboneliklerinin ev sahibinin üzerine kayıtlı olduğunu, ... tarafından davacıya 02.10.2019 tarihinde tebliğ edilmiş olan evrakta belirtildiği gibi davacının eski eşi ile boşandıktan sonra fiili olarak birlikte yaşamalarının söz konusu olmadığı gibi imkan dahilinde de olmadığını, açıklanan nedenlerle davalı Kurumun ...'nin babasından aldığı ölüm aylığının kesildiğine dair 02/10/2019 tarih 60991618-HTİ 3/232804 sayılı işlemin iptaline, davacın ... babasından dolayı maaş alacağı olduğunun tespitine, davacının kesilen aylıkların kesim tarihinden itibaren işleyecek yasal faizi ile birlikte / ödenmeyen aylıkların yasal faizi ile birlikte davacıya ödenmesine yargılama giderleri ve ücreti vekaletin davalıya tahmiline karar verilmesini talep ve dava etmiştir. II. CEVAP Davalı Kurum vekili cevap dilekçesinde; davacı hakkında Kurum Denetmenleri Servisi tarafından hazırlanan 13.09.2019 tarih 2019/RMS/21 sayılı raporda; davacının eski eşinden boşanmış olmasına rağmen fiilen birlikte yaşadıkları hususunun tespit edildiğini, Kurumun Denetmenler Servisi tarafından hazırlanan rapordaki tespitlere dayalı olarak da Kurum tarafından, davacının ... babasından almakta olduğu aylığın, eşiyle birlikte yaşadığı tespit edilmesi üzerine 5510 sayılı Kanun'un 56 ncı maddesine istinaden kesildiğini, açıklanan sebeplere binaen, davacının davasının reddine karar verilmesini talep etmiştir. III. İLK DERECE MAHKEMESİ KARARI İlk Derece Mahkemesinin yukarıda tarih ve sayısı belirtilen kararı ile taraflarca bildirilen deliller ile davacı ve eşi ile ilgili ikametgah bilgileri, kolluk araştırması, fatura bilgileri ve sair tüm delillerin toplandığı, dosyada mübrez belge ve araştırma tutanakları ile SGK raporları ve beyanlar birlikte değerlendirildiğinde, her ne kadar tanık beyanları ile Kurum yetkililerince alınan beyanlarda çelişki mevcut ise de tanıkların mahkememiz nezdinde alınan beyanlarının kül halinde birbiriyle uyumlu ve tutarlı olduğu, beyan alınması esnasında tanıkların yemin yaptırılması usulünün de uygulandığı, yeminin anlam ve önemi ile yalan tanıklığın suç olduğu ihtarı çekilerek alınan beyanlara üstünlük tanınmış olup davacı asilin eşiyle 2017 yılında boşandıkları, boşanma sebebinin ise davacının eşinin başka bir kişi ile ilişkisi olduğunu öğrenmesi, davacının boşandıktan sonra eşiyle birlikte yaşadığına dair somut ve görgüye dayalı delil bulunmadığı, mevcut hali ile birlikte yaşamaya devam edilmek suretiyle muvazaalı boşanmanın mevcudiyeti hususunda ispat koşulunun gerçekleşmediği, boşanmanın gerçek ve fiili ayrılık şeklinde vuku bulduğu, tarafların ayrı ikametlerde yaşamaya devam ettikleri, evlilik birliğini devam ettirmedikleri kanaati hasıl olduğundan davalı Kurum tarafından davacıya ödenen ölüm aylığının kesilmesi işleminin iptali ile ödenmeyen geçmiş dönem aylıklarının ödenmesine ve yapılan önceki ödemeler yönünden davacının borçlu olmadığının tespitine dair davanın kabulüne, davacının, davalı Kurumca kesilen ölüm aylığının kesilme tarihinden itibaren tekrar bağlanmasına ve her bir aylığın hakediş tarihinden itibaren yasal faizi ile birlikte davacıya ödenmesine, davacının, davalı Kuruma ölüm aylığının kesilmesi işleminden kaynaklı bir borcu olmadığının tespitine dair karar verilmiştir. IV. İSTİNAF A. İstinaf Yoluna Başvuranlar İlk Derece Mahkemesinin yukarıda belirtilen kararına karşı süresi içinde davalı Kurum vekili istinaf başvurusunda bulunmuştur. B. İstinaf Sebepleri Davalı Kurum vekili; Yerel Mahkeme kararının kaldırılarak, davanın reddine karar verilmesini talep etmiştir. C. Gerekçe ve Sonuç Bölge Adliye Mahkemesinin yukarıda tarih ve sayısı belirtilen kararı ile Sosyal Güvenlik Denetmeninin düzenlediği inceleme raporu ve rapor ekindeki bilgi-belgelerden, dinlenen kamu tanık beyanlarından, adres hareketlerinden, davacı ve kızının boşandığı eşinden şikayetçi olduğuna dair ve davacı ile tanık ... arasındaki husumete dair kolluk ifadelerinden, davacının boşandıktan sonra eşiyle birlikte yaşamaya devam etmediği yönündeki mahkemenin vakıa ve hukuki değerlendirmesinde usul ve esas yönünden yasaya aykırılık bulunmadığı anlaşıldığından, davalı Kurum vekilinin istinaf isteminin 6100 sayılı HMK'nın 353/1-b.1 maddesi uyarınca esastan reddine karar verilmiştir. V. TEMYİZ A. Temyiz Yoluna Başvuranlar Bölge Adliye Mahkemesinin yukarıda belirtilen kararına karşı süresi içinde davalı Kurum vekili temyiz isteminde bulunmuşlardır. B. Temyiz Sebepleri Davalı Kurum vekili istinaf gerekçeleri ile İlk Derece Mahkemesi kararının bozulmasına karar verilmesini talep etmiştir. C. Gerekçe 1. Uyuşmazlık ve Hukuki Nitelendirme Uyuşmazlık, davacının boşandığı eşi ile fiilen birlikte yaşadığına ilişkin tespit içeren sosyal güvenlik denetmen raporunun aksinin toplanan delillerle ortaya konulup konulmadığı noktasında toplanmaktadır. 2. İlgili Hukuk 1-Davanın, yasal dayanağı 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu'nun 56 ncı maddesinin ikinci fıkrasıdır. Fıkrada “Eşinden boşandığı halde, boşandığı eşiyle fiilen birlikte yaşadığı belirlenen eş ve çocukların, bağlanmış olan gelir ve aylıkları kesilir. Bu kişilere ödenmiş olan tutarlar, 96 ncı madde hükümlerine göre geri alınır.” düzenlemesine yer verilmiştir. Anılan madde 01.10.2008 tarihinde yürürlüğe girmiştir. 5510 sayılı Kanun'un 56 ncı maddesinin Anayasa’ya aykırı olduğu gerekçesiyle iptali istemiyle Anayasa Mahkemesi'ne yapılan 2009/86 Esas numaralı başvurunun, 28.04.2011 tarihinde verilen karar ile reddedilmiştir. 2-5510 sayılı Kanunu'nun 56 ncı maddesinin ikinci fıkrası, daha önceki sosyal güvenlik kanunlarında yer almayan, boşanılan eşle fiilen (eylemli olarak) birlikte yaşama olgusu, gelir-aylık kesme nedeni olarak düzenlendiği gibi, eylemli olarak birlikte yaşama, aynı zamanda gelir-aylık bağlama engeli olarak da benimsenmiştir. Burada, eylemli olarak birlikte yaşama olgusunun/durumunun tanımlanması, hukuki sınır ve çerçevesinin çizilip ortaya konulması önem arz etmektedir. Taraflar arasında hangi hukuki sebep ve maddi vakıaya dayanmış olursa olsun sona ermiş evlilik birliğinin hak ve yükümlülüklerinin sürdürüldüğü beraberlikler veya kesinleşmiş yargı kararına bağlı olarak gerçekleşmiş boşanmanın var olan-olası sonuçlarını ortadan kaldırıcı/giderici nitelikteki birliktelikler madde kapsamında değerlendirilmeli, ortak çocuk-çocuklar yönünden, boşanma kararına bağlanan veya bağlanmayan kişisel ilişkilerin yürütülmesini sağlamaya yönelik olarak, eşlerin belirli aralıklarda ve günlerde zorunlu şekilde bir araya gelmeleri durumunda ise kanun koyucunun bu türden ilişkinin varlığının gelir-aylık bağlanmaması veya kesilmesi nedeni olarak öngörmediği kabul edilmeli, boşanılan eşle kurulan-yürütülen ilişkinin, eylemli olarak birlikte yaşama kavramı kapsamında yer alıp almadığı dikkatlice irdelenerek saptama yapılmalıdır. 3- Anılan 56 ncı maddede, oldukça yalın olarak “eşinden boşandığı halde, boşandığı eşiyle fiilen birlikte yaşadığı belirlenen” ibareleri yer almakta olup, kanun koyucu tarafından örneğin; “sosyal güvenlik kanunları kapsamında ölüm aylığına hak kazanmak amacıyla eşinden boşanan”, “hak sahibi sıfatını haksız yere elde etme amacıyla eşinden boşanan”, “gerçek boşanma iradesi söz konusu olmaksızın (muvazaalı olarak) eşinden boşanan” veya bunlara benzer ifadelere yer verilmemiş, sade olarak kaleme alınan metinle uygulama alanı genişletilmiştir. Maddede boşanma amacına-saikine yönelik herhangi bir düzenlemeye yer verilmediğinden, gerek Kurumca, gerekse yargı organlarınca uygulama yapılırken; eşlerin boşanma iradelerinin gerçekliğinin-samimiliğinin araştırılıp ortaya konulması söz konusu olmamalı, boşanmanın muvazaalı olup olmadığına ilişkin herhangi bir araştırma-irdeleme ve boşanma yönündeki kesinleşmiş yargı kararının geçerliliğinin sorgulaması yapılmamalı, özellikle, kesinleşmiş yargı organının verdiği karara dayanan “boşanma” hukuki durum ve sonucunun eşlerin gerçek iradelerine dayanıp dayanmadığının araştırılmasının bir başka organın yetki ve görevi içerisinde yer almadığı, kaldı ki 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu'nda “anlaşmalı boşanma” adı altında hukuki bir düzenlemenin de bulunduğu dikkate alınmalıdır. Şu durumda sonuç olarak vurgulanmalıdır ki, boşanma tarihi itibarıyla gerçek-samimi boşanma iradelerine sahip olan (evlilik birliği temelinden sarsılan) veya olmayan tüm eşlerin, maddenin yürürlük tarihi olan 01.10.2008 tarihinden itibaren her ne sebeple olursa olsun eylemli olarak birlikte yaşadıklarının saptanması durumunda gelirin-aylığın kesilmesi zorunluluğu bulunmaktadır. 4- Gelirin-aylığın kesilme tarihi ile Kurumun geri alım (istirdat) hakkının kapsamına ilişkin olarak; eylemli birlikte yaşama olgusunun gerçekleşme-başlama tarihi esas alınarak bu tarih itibarıyla gelir-aylık kesme veya iptal işlemi tesis edilip ilgiliye, anılan tarihten itibaren yapılan ödemeler yasal dayanaktan yoksun-yersiz kabul edilmeli, ancak, söz konusu madde 01.10.2008 günü yürürlüğe girdiğinden, eylemli birliktelik daha önce başlamış olsa dahi maddenin yürürlük günü öncesine gidilmemeli, başka bir anlatımla 01.10.2008 tarihi öncesine ilişkin borç tahakkuku söz konusu olmamalı, böylelikle açıklığa kavuşturulacak yersiz ödeme dönemine ilişkin olarak 5510 sayılı Kanun'un 96 ncı maddesine göre uygulama yapılmalıdır. İnceleme konusu 56 ncı maddede, “eşinden boşandığı halde, boşandığı eşiyle” ibareleri yer aldığından, birden fazla evlilik ve doğal olarak birden fazla boşanmanın gerçekleşmiş olması durumunda, boşanılan herhangi bir eşle eylemli olarak birlikte yaşama durumunda madde hükmünün uygulanacağı gözetilmelidir. 5.Aynı Kanun'un 59 uncu maddesinin başlığı Kurumun denetleme ve kontrol yetkisi olup maddeye göre; "bu Kanun'un uygulanmasına yönelik işlemlerin denetimi, Kurumun denetim ve kontrol ile görevlendirilmiş memurları eli ile yürütülür ...", maddenin 2 nci fıkrasında "Kurumun denetim ve kontrol ile görevlendirilmiş memurlarına görevleri sırasında tespit ettikleri Kurum alacağını doğuran olay ve bu olaya ilişkin işlemler, yemin hariç her türlü delile dayandırılabilir. Bunlar tarafından düzenlenen tutanaklar aksi sabit oluncaya kadar geçerlidir..." şeklinde düzenlenmiştir. 6- Sonuç olarak; 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu'nun 56 ncı maddesinin ikinci fıkrasına dayalı açılan bu tür davalarda eylemli olarak birlikte yaşama olgusunun tüm açıklığıyla ve özellikle taraflar arasındaki uyuşmazlık konusu dönem yönünden ortaya konulması önem arz etmektedir. Bu aşamada, özellikle Anayasa'nın 20, 5510 sayılı Kanun'un 59 uncu, 100 üncü, 298 sayılı Seçimlerin Temel Hükümleri ve Seçmen Kütükleri Hakkında Kanun'un 28 inci, 45 inci, 5490 sayılı Nüfus Hizmetleri Kanunu'nun 3 üncü, 45 – 53 üncü, 4857 sayılı İş Kanunu'nun 32 nci, 01.10.2011 günü yürürlüğe giren 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu'nun 6 ncı, 24 – 33 üncü, 189 uncu, 190 uncu, 191 inci, 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu'nun 6 ncı, 19 uncu, 20 inci, maddeleri ve diğer ilgili mevzuat hükümleri göz önünde bulundurulmak suretiyle yöntemince araştırma yapılmalı, tarafların göstereceği tüm kanıtlar toplanmalı, bildirilen ve dinlenilmesi istenilen tanıkların ifadeleri alınmalı, davacı ile boşandığı eşinin yerleşim yerlerinin saptanmasına ilişkin olarak; muhtarlıktan ikametgah senetleri elde edilmeli, ilgili Nüfus Müdürlüklerinden sağlanan nüfus kayıt örnekleri ile yerleşim yeri ve diğer adres belgelerinden yararlanılmalı, adres değişiklik ve nakillerine ilişkin bilgilere ulaşılmalı, özellikle ilgili Nüfus Müdürlüğü’nden adres hareketleri, tarihleriyle birlikte istenilmeli, ilgililerin su, elektrik, telefon aboneliklerinin hangi adreste kimin adına tesis edildiği saptanmalı, seçmen bilgi kayıtları getirtilmeli, varsa çalışmaları nedeniyle resmi-özel Kurum ve kuruluşlara verilen belgelerde yer alan adresler dikkate alınmalı, boşanan eşler 4857 sayılı Kanun hükümleri kapsamında yer almakta iseler adlarına ödeme yapılabilecek özel olarak açılan banka hesabı bulunup bulunmadığı belirlenmeli, boşanan eşlerin kayıtlı oldukları bölge-bölgeler yönünden kapsamlı Emniyet Müdürlüğü-Jandarma Komutanlığı araştırması yapılmalı, anılan mahalle-köy muhtar ve azalarının tanık sıfatıyla bilgi ve görgülerine başvurulmalı, böylelikle “boşanılan eşle eylemli olarak birlikte yaşama” olgusunun gerçekleşip gerçekleşmediği, toplanan kanıtlar ışığı altında değerlendirildikten sonra elde edilecek sonuca göre karar verilmelidir. 3. Değerlendirme 1-İncelenen dava dosyasında; davacının 12.01.2017 tarihinde boşandığı, 13.12.1985 tarihinde vefat eden babasından dolayı davacıya aylık bağlandığı, Alo 170 ihbar hattına gelen 20.09.2017 tarihli ihbar üzerine, Kurumun 13.09.2019 tarihli raporunda davacının boşandığı eşi ile birlikte yaşadığının tespit edildiğinin belirtilmesi üzerine aylığının kesildiği ve ödenen aylıkların da borç tahakkuk ettirilerek davacıdan istendiği, mahkemece nüfus müdürlüğü kayıtlarının, su aboneliği kayıtlarının, savcılık şikayet dosyası içeriğinin getirtildiği, emniyet araştırması yaptırıldığı ve dinlenen tanık anlatımları ile de davanın kabulüne karar verildiği anlaşılmakla verilen karar eksik inceleme ve araştırmaya dayalıdır. 2- Mahkemece yapılması gereken iş, Kurum denetmeni tarafından 13.09.2019 tarihli denetmen raporu ekinde tutulan tutanakların aksi sabit oluncaya kadar geçerli olacağı gözetilerek, denetmene ifade veren tanıklar ..., , ... ve ...'ın, denetmen ifadeleri ile mahkeme ifadeleri arasındaki çelişki giderilmeli, denetmen raporunda belirtilen adreslerde, ifadeleri alınan diğer tanıkların da ifadelerine başvurulmalı, yine ihtilaf konusu dönem içerisinde denetim raporunda tespit edilen adreslerinde, birlikte yaşama olgusunun gerçekleşip gerçekleşmediği ve bu adreslerde kimlerin yaşadığı kolluk vasıtasıyla araştırılarak ve muhtar, komşu, kapıcı, yönetici gibi ifadesine başvurulmayan kişiler tespit edilerek dinlenilmeli, birlikte yaşama olgusu yukarıda açıklanan düzenlemeler ışığında da araştırılarak elde edilecek sonuca göre bir karar verilmelidir. VI. KARAR Açıklanan nedenlerle, 1.Temyiz olunan, İlk Derece Mahkemesi kararına karşı istinaf başvurusunun esastan reddine ilişkin Bölge Adliye Mahkemesi kararının ORTADAN KALDIRILMASINA, 2. İlk Derece Mahkemesi kararının BOZULMASINA, Dosyanın İlk Derece Mahkemesine, bozma kararının bir örneğinin Bölge Adliye Mahkemesine gönderilmesine, 30.04.2024 tarihinde oy birliğiyle karar verildi.